Wat is mystiek?


Hieronder volgen:

De teksten die hieronder volgen zijn voor internet bewerkt. Ze zijn voor een groot deel gebaseerd op de Nieuwe Katechismus . Zie Bronnen bij Colofon.

Niet in woord of beeld te vatten?

Het woord 'mystiek' is afgeleid van het Griekse werkwoord 'muein'. Dat betekent 'gesloten zijn' (vooral van ogen en lippen), en ook 'niet-zien en zwijgen'. Mystiek begint waar zien en spreken ophouden, waar ervaringen niet meer in woord en beeld te vatten zijn, aan hun grenzen gekomen zijn. Meester Eckhart zegt het zó:

God is zonder naam en onuitsprekelijk, in haar grond is de ziel even onuitsprekelijk als hij.

Kunnen we dus nooit iets over mystieke ervaringen te weten komen? Vreemd genoeg -maar gelukkig voor ons- gaan veel mensen die mystieke ervaringen meemaken juist dóór met spreken. Beroepshalve of gewoon omdat ze het niet laten kunnen. Zij gebruiken een rijkdom aan beelden en symbolen om hun ervaringen mee te delen, maar weten dat ze daar nooit in zullen slagen. Vaak vertellen ze zelf over deze onmacht. Zo schrijft bijvoorbeeld Jan van het Kruis in de inleiding op zijn 'Geestelijk Hooglied':

'Want wie zou kunnen beschrijven wat God de liefhebbende zielen waarin hij verblijft laat verstaan?
En wie zou in woorden duidelijk kunnen uitdrukken wat hij hen doet ervaren? En wie tenslotte wat hij hen laat verlangen? Niemand is hiertoe bij machte, dat is zeker; zelfs zij aan wie dit overkomt vermogen het niet. Want juist daarom laten zij door beelden, vergelijkingen en symbolen iets overstromen van wat zij gewaarworden. Uit de overvloed van hun geest vertolken zij eerder geheime mysteries dan dat zij een rationele verklaring geven. Als dergelijke symbolen niet gelezen worden met de eenvoudige geest van liefde en inzicht die zij bevatten, lijken zij eerder onzin dan redelijke taal'.

Jan van het Kruis schrijft daarna ruim tweehonderd bladzijden van wat eigenlijk niet te zeggen is: over de ziel die uitgaat om haar beminde te zoeken. Hij zegt hiermee ook wat de kern van mystiek is:
Mystiek is de weg naar de menselijke ervaring van Gods nabijheid (de beminde), die tegelijkertijd de weg is naar je eigen diepste werkelijkheid (de ziel).

De weg van de mystieke ervaring

De weg naar een mystieke ervaring is lang en moeizaam. Ze kent verschillende etappes. Via meditatie en contemplatie leidt ze tenslotte tot de godservaring.

Eerste etappe: meditatie
Wie God werkelijk wil leren kennen, zal komen tot een eerbiedig nadenken of mediteren over Hem.

Je denkt intensief na over een gebed of een verhaal,
bijvoorbeeld het Onze Vader, een psalm, een evangelieverhaal dat je getroffen heeft.
Of je denkt na over een levenshouding zoals geduld, hulpvaardigheid enzovoort. Je tracht daarover met God te spreken.
Uit zo'n gesprek put je helderheid, kracht, liefde, troost.

Tweede etappe: gebed van rust of contemplatie
Wie jarenlang regelmatig tracht te mediteren stuit op zeker ogenblik op een muur: het mediteren lukt niet meer.

Je tracht je gedachten bij elkaar te houden, maar ze vliegen alle kanten heen. Toch wil je bidden.
Je hart wil bij God zijn, wil attent zijn op de goddelijke diepte van de werkelijkheid.
Maar je voelt dorheid, afkeer en ontreddering.
En toch wil je blijven bidden.
Dan kun je ervaren dat jijzelf het niet doet, maar dat aan jou gedaan wordt. Je wordt als het ware meegenomen?
Je ervaart dat God bij je is.

Deze ervaring wordt beschouwing of contemplatie genoemd. Daarin laat men het nadenken, het produceren van gedachten en woorden, los. Men verwijlt bij God.Het besef dat men in een ander soort gebed terecht gekomen is, kan verwarrend en pijnlijk zijn. Een goede raadgever kan uitleggen dat hier geen sprake is van achteruitgang, maar juist van een verder stadium.

Derde etappe: gebed van godservaring of mystiek gebed
De weg naar de steeds grotere ervaring van Gods nabijheid is nog niet ten einde. Door licht en duister heen -de geschiedenis van iedere liefde gaat met ups en downs- kan de contemplatie groeien tot diepere eenvoud.

Steeds sterker wordt de ervaring dat je niet zelf doet, maar God.

Deze vorm van gebed wordt mystiek gebed genoemd, een woord dat ons niet mag misleiden. Het betekent niet iets mistigs en vaags, maar de ervaring van de nabijheid van Gods kracht en liefde. De geschiedenis toont hoe mystiek gebed en de daarbij horende mystieke ervaring vaak de stralende kern geweest is van een wijde en weldadige activiteit.

Wonderlijke bijverschijnselen?

In de eeuwen van de kerkhistorie hebben grote mannen en vrouwen getracht de mystieke ervaringen die zij ontvingen, mee te delen. Bij sommigen, zoals Augustinus, Gregorius, Bernardus, blijken zulke hoge gebedsgenaden niet gepaard te gaan met wonderlijke bijverschijnselen. Anderen, zoals Teresa van Avila en Johannes van het Kruis, kennen deze wel. Bijvoorbeeld dat iemand niet meer ziet en voelt met het lichaam.De mystici die zulke dingen meemaken, zeggen er zeer weinig over. Zij zijn overtuigd dat in deze bijzondere symptomen niet het eigenlijke ligt. Zij worden beschouwd als bijverschijnselen, eventueel zelfs hinderlijke. Zij zullen ook wel cultuurgebonden zijn. In ieder geval betekenen ze dat er geweldige krachten aan het werk zijn.Wat door de grote mystici als de allerhoogste gebedsgenade beschreven wordt valt nu juist op als 'aardse werkelijkheid', als 'sublieme gewoonheid'.

Teresa van Avila heeft een boek geschreven, waarin de innerlijke mens wordt voorgesteld als een kasteel met zeven verblijven. Verblijf na verblijf voert dieper naar de zevende kamer waar God -dat is Christus- woont. Zijn aanwezigheid is in heel het kasteel te bespeuren. Maar ben je in dat midden gekomen, diep in je eigen werkelijkheid, dan word je geheel doorstroomd van het stille gevoel dat God in je is. Je leeft in de aardse werkelijkheid, die prachtig is geworden omdat je beseft dat God het onuitsprekelijke hart van alle werkelijkheid is.

Een eenzame belevenis?

Is de mystieke godservaring een eenzame belevenis?Geen mysticus beschouwt zich als los van de liefde tot de mensen. Bovendien bloeit de mystiek vaak op in een omgeving waarin ook anderen in deze richting zoeken. Men spreekt er samen over.Gezamenlijke mystieke ervaringen zijn zelden beschreven.In zijn boek 'Belijdenissen' vertelt Augustinus hoe hij, tijdens een verblijf in de havenstad van Rome, samen met zijn moeder Monica een moment heel intensief God ervaart.

‘Toen ons gesprek zover gekomen was dat de lust der zinnen ons niet meer waard leek vergeleken te worden of zelfs maar genoemd tegenover de heerlijkheid van dat leven bij U, toen verhieven we ons in stijgende vervoering tot ‘ het Zijnde Zelf’. We doorliepen trapsgewijs de hele stoffelijke wereld en ook de hemel, van waar de zon en de maan en de sterren schijnen over de aarde. En nog hoger stegen wij, Uw werken innerlijk overwegend en besprekend en bewonderend, en kwamen tot onze geest. En we stegen ook daarboven uit en kwamen tenslotte in het rijk van de onuitputtelijke vruchtbaarheid, waar U Israël eeuwig weidt op de weide van de waarheid. - Leven is daar wijsheid, een wijsheid waardoor alles WORDT, zowel wat geweest is alsook wat zal zijn - . En terwijl wij daarover spraken en ernaar snakten, raakten we haar even aan met een volle slag van ons hart…. En we zuchtten diep en keerden terug tot het geluid van onze mond, waar het woord begint en ook eindigt’.

Is mystieke ervaring voor iedereen mogelijk?

Er bestaan mensen die op het eerste gezicht niets opvallends hebben. Maar als je goed kijkt, stralen ze een grote goedheid uit. Het kan zijn dat God juist hún gebed opneemt tot zo'n diepe, eenvoudige vreugde, dat het inderdaad de naam mystiek zou mogen dragen. Zelf zouden ze dat woord niet gebruiken, want ze kennen het niet. Maar wat doet het woord ertoe? Sine dolore non vivitur in amore: zonder pijn kan men in de liefde niet zijn. Wie in de lichte gebieden van de mystiek belandt, gaat steeds ook door zwarte dalen van twijfel en bijna wanhoop. En ook de meer gewone mens die de groene heuvels van het vreugdevol gebed kent, is door lage, koude, mistige vlakten gegaan.Bidden is geen zacht spelletje. Liefde wordt beproefd. Deze beproevingen mogen wij ons niet te bijzonder voorstellen. Ze zijn vaak onverwacht banaal: gewoon afkeer van bidden en toch ergens het verlangen ernaar, of geboycot worden in je omgeving, vaak grote twijfels en zwaarmoedigheid.Toch ben je nooit alleen zegt de Psalmdichter {Ps. 23,4):

'Zelfs al ga ik door een dal van diepe duisternis, ik vrees geen kwaad want Gij zijt bij mij.'

Een goede raadgever die je begeleidt op de moeilijke wegen van de mystiek, is vaak onontbeerlijk.