Wat is een mysticus?


Een mysticus of mystica is iemand die op een overweldigende wijze de tegenwoordigheid ervaart van iets dat hem of haar overstijgt. Dit overstijgende is veel 'werkelijker' dan al wat wij doorgaans voor werkelijk aanzien. De 'gewone werkelijkheid' wordt als het ware transparant voor een 'andere, uiteindelijke werkelijkheid'. De mysticus voelt tijdens zo'n ervaring zijn 'ikheid' verdwijnen. Zijn opgeslotenheid in zichzelf wordt opgeheven.
(vrij naar P. Mommaers, ' Wat is mystiek?' , Nijmegen 1977).

Bij de mystici op deze site zie je hoe hun aanvankelijke 'behoefte aan God' zich tot een regelrecht 'verlangen naar God' ontwikkelt.

Hieronder volgen:

Deze teksten zijn voor internet bewerkt. Ze zijn gebaseerd op teksten van Paul van Geest, maar vooral van Hein Blommestijn. Zie Bronnen bij Colofon.

 

 

De dichter en het meisje

Hebben en Zijn

Ze stonden beiden op het bord geschreven:
het werkwoord hebben en het werkwoord zijn;
hiermee was tijd, was eeuwigheid gegeven,
de ene werk'lijkheid, de and're schijn.

Hebben is niets, Is oorlog, Is niet leven.
Is van de wereld en haar goden zijn.
Zijn is, boven die dingen uitgeheven,
vervuld worden van goddelijke pijn.

Hebben is hard, Is lichaam, Is twee borsten.
Is naar de aarde hongeren en dorsten.
Is enkel zinnen, enkel botte plicht.
Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken,
is kind worden en naar de sterren kijken,
en daarheen langzaam worden opgelicht.

In het bovenstaande gedicht van Ed Hoornik zegt de dichter: Om tot zijn ware ik te komen, zou een mens aan zichzelf moeten ontstijgen, leeg worden van zichzelf.Hij zou plaats moeten inruimen voor het verlangen naar het Hogere, naar de Oerbron, naar God. Dan pas kan de mens ten volle deel uitmaken van de wereld van het 'zijn'.

Meer dan een herfstervaring:
Een meisje op een basisschool in Rotterdam schreef een opstel over de herfst. Haar klasgenoten schreven over de veranderingen in kleuren en geuren, de toenemende kaalheid van de bomen en de kilheid in de lucht. Zij ook, maar anders. Zij beschreef dat ze met haar vader langs de Rottemeren wandelde en opeens gewaar werd dat de tijd en zijzelf ophielden te bestaan. Haar vader was er wel maar hij was er ook niet meer. Ook zijzelf was er wel, maar ze was er niet zo zeker van of ze langs de Rottemeren liep. Sterker nog, ze wist niet eens meer of ze wel iets wist:?

Ik was er wel, denk ik, maar eigenlijk wist ik het niet meer, ik voelde me leeg, maar niet alleen. Er was iets, waardoor ik me heel vol voelde. Alsof er iemand heel dicht bij me was maar ik kan het eigenlijk niet meer goed opschrijven. Ik voel me wel eens anders alleen. Maar dat was nu niet. Het was gek, maar mooi. Ik voelde me heel vol. Op een gegeven moment hoorde ik mijn vader vragen of het niet te koud werd. Toen was het weg en ik merkte ineens dat de zon al een stuk was ondergegaan. De bladeren van de bomen kregen een hele mooie kleur. Maar het waren er alleen niet meer zoveel. Ik zal dit nooit vergeten.?

Zijn dichter en meisje mystici?
De dichter raakt een zeer bekend thema van de westerse spiritualiteit: op zoek naar je ware ik. Maar hij formuleert het niet als een opdracht. Hij beschrijft een situatie, een gesteldheid, een inzicht. Het lijkt hem overkomen, ingevallen, het heeft hem wellicht overrompeld. Dat is ook wat het meisje in haar opstel beschrijft: een leegte in zichzelf, die vol was, en haar even boven haar bestaan uittilde. Zijn dichter en meisje mystici? Nee, daar is wel wat meer voor nodig. Maar beiden beschrijven een ervaring die tot de kern van de mystiek behoort:

Mystieke ervaring komt regelmatig voor
Mystieken of mystici lijken mensen uit een ver verleden die we tegenwoordig niet meer tegenkomen. Toch is mystieke ervaring iets dat regelmatig voorkomt. Het overkomt gewone mensen zoals wij, maar meestal blijft dit onopgemerkt. Deze 'gewone' mensen begrijpen vaak zelf niet wat hen gebeurt of wat er aan de hand is. Ze zijn diep geraakt door de goddelijke werkelijkheid die hun hele leven kleurt, maar ze kunnen er vaak nauwelijks over praten laat staan over schrijven. Daarvoor staan deze ervaringen te haaks op de gewone werkelijkheid om hen heen.
Zo leven er in iedere tijd mystieken. Misschien kennen wij deze mensen of hebben wij zelf dergelijke ervaringen?

Mystieke ervaring zaait verwarring
Mensen raken in verwarring wanneer God hen ten diepste aanraakt en hun leven op zijn kop zet. Ze vragen zich af of ze gek geworden zijn. Ze zwijgen en trekken zich terug, want ze beseffen een taal te spreken die door niemand begrepen wordt. Daarom gaan ze op zoek naar begeleiders, die hen kunnen helpen om deze onbegaanbare weg te gaan. Ze vragen zich af of er geen bruikbare landkaarten bestaan en reisbeschrijvingen die hen wegwijs kunnen maken. Ze voelen zich niet meer thuis op de asfaltwegen van de religieuze ervaring die gemeengoed is. Ze begrijpen het religieuze spreken van anderen niet meer. Hun reisdoel ligt immers elders. Ze kunnen het begrijpen noch aanwijzen. Daarom gaan ze op zoek naar ervaren reisgenoten voor hun risicovolle tocht. Ze ontdekken dat er grote mystici bestaan die hun ervaringen kunnen duiden en richting geven.

Mystici zijn ontdekkingsreizigers
Mystici vinden op een creatieve wijze beelden of woorden voor hun relatie met God. Of voor 'de werkelijkheid die hen leven geeft'. Het zijn ontdekkingsreizigers die nieuw land verkennen en terugkijkend verslag doen van hun verbazingwekkende ontdekkingen. Ze beschrijven nieuwe wijzen van leven en reiken anderen een taal aan om het onzegbare te verwoorden. In zekere zin zijn het creatieve architecten. Ze bouwen geen huizen volgens vaststaande patronen en met een indeling die voor de hand ligt. Ze durven het aan om te bedenken wat wonen eigenlijk is en hoe de mens zich daarin vrij kan bewegen. Zo scheppen ze de mogelijkheid voor een nieuwe manier van leven en van sociale omgang.

Mystici vinden een 'nieuwe werkelijkheid'
Steeds weer hebben we de neiging om de wederzijdse relatie met God als gelijkwaardig te zien. We denken dat God op ons reageert zoals wij op God. Mystici helpen ons om te zien, dat God met zijn onvoorwaardelijke liefde ons eigen begrip van de liefde radicaal omver gooit. Ze laten ons als het ware een 'nieuwe werkelijkheid' zien. Zij gebruiken daarvoor dezelfde middelen als schrijvers en dichters, componisten, schilders en andere beeldende kunstenaars. Ze openen onze ogen voor aspecten van de werkelijkheid, waar we tot dusver blind voor waren. Ze verkennen een nieuwe klankwereld, die niet bij voorbaat in het gehoor ligt. Mystici zetten deze middelen niet in voor 'de kunst om de kunst', maar om ons vertrouwd te maken met de onvoorstelbare en onzegbare aspecten van Gods omgang met de mens. Mystici zoeken en vinden dus een nieuwe 'taal' voor wat hen overkomen is. Ze kunnen niet anders. Ze beperken zich daarbij niet tot het woord, maar drukken zich ook uit in beeld en in klank. Onder hen vinden we dan ook vele beroemde schrijvers en dichters, componisten en beeldende kunstenaars.

God in het centrum
In alle godsdiensten en culturen vinden we mystici. Deze vreemde vogels geven vaak blijk van een grote helderziendheid. Zij spreken een taal die duister en verwarrend lijkt. Maar doordat zij ons op het verkeerde been zetten, geven ze ons de kans om gevoelig te worden voor een werkelijkheid waarnaar we hartstochtelijk verlangen, maar die we tevens ontvluchten. Zij zijn wegbereiders die door hun ongemanierdheid bevrijden. Ze bieden ons de mogelijkheid van een nieuwe manier van denken en voelen. Ze spreken over God als hun geliefde, maar schilderen tegelijk in vele toonaarden zijn onkenbaarheid en onbereikbaarheid. Ze zijn verliefd en in extase, maar ze gaan ook kapot aan vertwijfeling en angst. Ze ervaren God als uitermate nabij, maar weten absoluut niet meer wat het woord God betekent. Dwars op de allesoverheersende overtuiging die de mens in het centrum van het bestaan plaatst, zet de mysticus de focus op God .....

Dwarsliggers in naam van God
Mystici zijn mensen die keizers, pausen, bisschoppen en andere machthebbers op hun fouten durven wijzen. Ze staan vaak op gespannen voet met de heersende klasse, maar ook met de eenvoudige burger, die vooral rust, regelmaat en veiligheid wil. Verguisd tijdens hun leven, worden veel mystici pas na hun dood als grote heiligen erkend en vereerd.

Geen keus
Het enige wat zeker is, is dat mystici geen keus hebben. Ze worden geroepen op een weg, die ze zelf nooit gekozen zouden hebben. Ze staan met lege handen en met de rug tegen de muur. Ze verzinnen allerlei trucs om een veilig heenkomen te vinden, maar ze zijn tevens scherpzinnig en meedogenloos in de ontmaskering van hun eigen uitvluchten. Ze beschrijven een weg die nergens heen voert, want er bestaat geen taal die daar woorden voor kent. Daarom worden ze vaak -min of meer noodgedwongen- grote kunstenaars die ons door hun vormgeving van taal, beelden en klank ongekende mogelijkheden bieden om met hen mee te reizen.

Het geheim van de liefde
Mystici confronteren ons met ons eigen reisverhaal. Als wij met hen meereizen -ook al is het maar een stukje- worden wij uit de bekende wereld die rond ons 'ik' gecentreerd is gehaald. We worden meegevoerd in een richting die onverwacht en onvermoed is. We leren gaan waar geen weg meer is. Zo komen we misschien in de woestijn terecht om daar als Mozes God in het 'brandende braambos' te ontmoeten. Het is die ontdekkingstocht die ons gevoelig maakt voor het geheim van de liefde.