Thomas van Kempen 1379-1471

De 'Moderne Devotie'

Wie Mij volgt, wandelt niet in duisternis, zegt de Heer
('Navolging' Boek I, hoofdstuk 1,1)

Miljoenen christenen in de afgelopen eeuwen hebben op de een of andere wijze de invloed ondergaan van de 'Imitatio Christi' of 'De Navolging van Christus'. Ofschoon geschreven in de 14e eeuw, biedt het ook vandaag nog inspiratie. De schrijver is Thomas Hamerken uit de Kempen en daarom ook wel Thomas van Kempen genoemd. Zijn grote inspiratiebron is het gedachtegoed van Geert Grote, de 'Moderne Devotie' genoemd. Dit laatste werd uitgebouwd in een vaste vorm door Floris Radewijnsz en door hem georganiseerd in een lekenbeweging die wordt aangeduid met de 'Broeders en Zusters van het Gemene (=gemeenschappelijke) Leven'. De eerste gemeenschap Windesheim bij Zwolle, was gegrondvest op de regel van Augustinus, maar ontwikkelde een eigen vorm. Al vrij snel groeide deze gemeenschap als kool en er ontstonden gemeenschappen in tal van andere steden in de Lage Landen: Amersfoort, Haarlem, Utrecht, Bommel, Arnhem. Thomas van Kempen is binnen deze beweging de stille, teruggetrokken monnik die leest, mediteert en teksten ter overdenking schrijft.

Thomas van Kempen 1379-1471

Thomas van Kempen wordt in 1379 geboren in Kempen, tussen Venlo en Krefeld. Vader Hamerken was een degelijke smid en moeder een buitengewoon vrome vrouw, twee eigenschappen die onverkort bij Thomas terug te vinden zijn. Als jongen van 14 jaar komt hij naar Deventer en wordt gastvrij opgenomen in de kloostergemeenschap van Floris Radewijnsz. Hier volgt hij zijn eerste studies als voorbereiding op een geestelijke loopbaan. Van daaruit gaat hij naar het pas opgerichte Augustijner St. Agnesklooster op de Nemelerberg bij Zwolle, ook -naar de naam van het klooster- later Agnietenberg genoemd. Dit klooster speelt een belangrijke rol bij de beweging van de 'Broeders en Zusters van het Gemene leven'. De 14 jaar oudere broer van Thomas, Johannes is daar prior. Thomas doet niets liever dan lezen en schrijven, met een 'boeksken in een hoeksken' nadenken over het leven. Hij heeft dan ook in zijn lange leven niet alleen veel geschreven, maar ook vele boeken met de hand gekopieerd en geïllustreerd. In 1399 treedt hij in en pas vijftien jaar later -in 1414- wordt hij priester gewijd. Weer tien jaar later wordt hij aangesteld om de jonge mannen die willen toetreden tot het klooster, te vormen en op te leiden. En daar is hij pas echt op zijn plaats. Als een soort handboek voor de nieuwe kloosterlingen schrijft Thomas dan zijn 'Navolging van Christus'.

Vindt ge dat ge veel weet en een vrij goed inzicht hebt,
b edenk dan dat er veel meer dingen zijn
waar gij geen verstand van hebt.

Thomas van Kempen beminde de teruggetrokkenheid en de ingetogenheid van het klooster. Het zwijgen verkoos hij boven het rumoer dat hem belette met zijn gedachten te verwijlen bij het hoogste goed.

Blijf U gedragen als een pelgrim en een gast op de aarde,
die met de zaken van de wereld niets van doen heeft.
en
Een brandende kaars wordt spoedig door de wind gedoofd,
maar in de lantaarn verborgen blijft zij branden.

Ondanks de vele dodelijke ziekten die in die tijd rondwaarden, bereikte Thomas een hoge leeftijd. Maar tenslotte stierf hij. Uit de Agnietenbergkroniek van 1471:

In datzelfde jaar stierf op Sint Jacobus,na de completen, onze zeer geliefde broeder Thomas Hemerken, geboortig uit Kempen in het bisdom Keulen. Hij overleed op 91-jarige leeftijd, 62 jaar na zijn inkleding en in het 58ste jaar van zijn priesterschap. In zijn ouderdom had hij te lijden van zijn aanleg tot waterzucht in de benen. Tenslotte ontsliep hij in de Heer en werd begraven in de oostelijke kruisgang naast broeder Petrus Herbort.

Zijn gebeente ligt nog steeds in een schrijn in de Sint Michaëlskerk in Zwolle.

De 'Navolging van Christus'

De 'Navolging van Christus' is gevuld met honderden spreuken en aforismen met wijze raadgevingen en waarschuwingen. De invloed van Geert Grote met zijn oproep tot innerlijke hervorming is duidelijk merkbaar in het boek. Hij inspireerde Thomas van Kempen met zijn soms uren durende preken die veel volk trokken. Hij hekelde de misstanden in het maatschappelijk en het kerkelijk leven. Thomas zegt het zó:

Dwaasheid is dus vergankelijke rijkdom najagen
en daarop zijn hoop stellen
of
Een hoogmoedige en een hebzuchtige vinden nooit rust.

De ' Navolging' beschrijft de 'geestelijke weg' in vier delen:

Boek 1: Vermaningen dienstig tot het geestelijk leven (25 hoofdstukken)
Boek 2: Opwekkingen tot het inwendig leven (12 hoofdstukken)
Boek 3: Over de inwendige troost (59 hoofdstukken)
Boek 4: Over het Allerheiligste Sacrament des Altaars (18 hoofdstukken)

In de eerste twee delen gaat het om het afleren van verlangens en gedragingen die niets opleveren en om het aanleren van een open luisterende houding. In deel drie en vier gaat de leerling in gesprek met een oudere monnik en soms met Christus. De uiteindelijke bestemming is thuiskomen in de vrede van Christus. Het middel om dit doel te bereiken is meditatie, want meditatie leidt tot een innerlijke vroomheid die tenslotte zichtbaar wordt in de manier van leven.

De 'Navolging' is bepaald geen conservatief boek. Hoewel Thomas de wetenschap bijvoorbeeld lijkt af te wijzen, is deze gedachte niet juist. Een geestelijke zonder scholing noemde hij een soldaat zonder wapen, een schip zonder roer, een vogel zonder vleugels. Wat hij wel veroordeelt is de 'ijdelheid der ijdelheden' en de eindeloze en steriele haarkloverijen, die zo welbekend zijn in theologische kringen.

Nietigheden verwijten wij anderen
en aan onze eigen grotere fouten gaan wij voorbij.

De 'Navolging' heeft vijf eeuwen lang velen geïnspireerd, ook vele 'andersdenkenden'. Tot op de dag van vandaag wordt het gelezen, bemediteerd, bestudeerd en van commentaar voorzien.

De Moderne Devotie probeerde tegenwicht te bieden aan vervlakking en materialisme. Het antwoord was een nieuwe spiritualiteit. Uiteraard is dit antwoord tijdgebonden. Het gaat de Moderne Devotie en dus ook het boek van Thomas er echter om mensen te helpen zoeken naar geestelijke diepgang; mensen steun te bieden in hun zoektocht naar een geestelijk thuis, naar een spiritualiteit, van waaruit zij kunnen (samen)leven. En dat is van alle tijden. Ook in onze tijd klinkt die aloude vraag of dit alles is wat er is: een welgevulde portemonnaie, gezonde kinderen, onderwijs, enkele vacanties per jaar en tegelijkertijd grote armoede, oorlogen, nieuwe ziekten, ongelijkheid. De mens zoekt onverdroten en steeds opnieuw naar de zin achter het bestaan!

Dwaasheid is: alleen aandacht hebben voor het tegenwoordig leven
en niet voorzien wat de toekomst brengen zal
en
Vandaag is er de mens en morgen is hij er niet meer.
En is hij eenmaal uit het oog verdwenen
dan verdwijnt hij ook spoedig uit het hart.