Augustinus 354-430

Aurelius Augustinus 354-430

Augustinus is een man die in de geschiedenis van het westerse denken eenzaam uit de omringende eeuwen omhoog rijst, zoals Thomas van Aquino in de dertiende eeuw. Schrijver is hij, bisschop, theoloog, stichter van een bloeiende kloostergemeenschap. Een man die meer dan negentig boeken en boekjes schreef, talloze brieven en naar schatting achtduizend preken. Een man die in de geschiedenis van het christendom een ongehoorde invloed heeft gekregen.

354 Jeugd in Thagaste
Aurelius Augustinus wordt op 13 november 354 geboren in Thagaste in Numidie, de huidige Algerijnse plaats Souk-Ahras. Hij groeit op in de reeds door het christendom beïnvloedde Romeinse cultuur van Noord-Afrika, een gebied dat in die tijd de graanschuur van Rome was. Zijn vader, de decurio Patricius, is nog heiden maar zijn moeder Monica is al gedoopt. De bekeringsdrang van Monica heeft tenslotte succes. Op zijn sterfbed - kort nadat Augustinus is gaan studeren in Carthago - laat Patricius zich dopen. Maar bij zoon Augustinus lukt dat minder: als jongeman moet hij niet veel van het christendom hebben. De bijbel vindt hij volstaan met primitieve mythen, die ook nog in een onliteraire taal opgeschreven zijn.

Augustinus ouders behoren tot de middenklasse, welvarend genoeg om grote ambities voor hun zoon te koesteren, maar met te weinig middelen om een universitaire studie te bekostigen. Een rijke vriend van de familie, Romanianus, springt bij omdat hij in de felle, intelligente jongen een toekomstige leraar en wellicht wetenschapper ziet.

We weten weinig over de jeugd van Augustinus behalve wat hijzelf daarover schrijft in zijn autobiografische 'Belijdenissen'. Daarin komt hij naar voren een gewoon kind dat goed kan leren, graag een compliment krijgt van zijn ouders, maar ook regelmatig kattenkwaad uithaalt met zijn vrienden.

ca 367 Studie in Madaura
Augustinus gaat studeren in Madaura vlakbij Thagaste. Daar leest en bestudeert hij met plezier latijnse schrijvers als Cicero en Vergilius (latijn is de taal van handel en cultuur in het Romeinse Rijk), maar hij houdt niet zo van de griekse taal. Al gauw is de talentvolle Augustinus 'uitgeleerd' in Madaura en hij vertrekt naar Carthago, het toenmalige wetenschappelijke centrum van Noord-Afrika.

ca 370 Studie in Carthago
Studerend in het boek Hortensius van Cicero (dat verloren is gegaan en we alleen nog kennen uit citaten bij o.m. Augustinus) laait het vuur in de jonge Augustinus op. De Hortensius is een inleiding op de filosofie, geschreven om de lezer enthousiast te maken voor filosofische vragen. Dat is wat Augustinus zoekt, dat wordt het terrein waar zijn gaven zich kunnen opbloeien. Hij gaat op zoek naar de waarheid, naar de zuivere kennis, al is dat in die tijd vanzelfsprekend verbonden met godsdienstige antwoorden. Cicero is daarbij zijn grote voorbeeld, door wie hij niet alleen sterk beïnvloedt wordt in zijn (rationele) denken, maar ook in zijn taalgebruik en stijl.

371-384 Vriendin en kind
In diezelfde tijd ontwaakt ook zijn belangstelling voor vrouwen. Hij krijgt een vriendin, met wie hij als zeventienjarige een zoon krijgt: Adeodatus, 'door God geschonken'. Augustinus blijft de vrouw wier naam hij in zijn geschriften niet wil noemen, bijna vijftien jaar trouw. Pas als er een huwelijk moet komen en zijn vriendin door haar lagere afkomst geen kandidate is, stuurt hij haar weg. 'Op de plek waar mijn hart aan haar had gehangen, was het stukgetrokken en verwond en bleef het maar bloeden', schrijft Augustinus in zijn Belijdenissen. Adeodatus blijft bij Augustinus wonen tot hij, bijna volwassen, onverwacht sterft.

371-386 Aanhanger van het Manicheïsme
Bij het manicheisme vindt hij een tijd lang het antwoord op zijn zoeken. Deze uit Perzië afkomstige religieuze stroming -met de profeet Mani als verlosser- is in die tijd een grote concurrent van het Christendom. Ze beschouwt de wereld als een kosmisch strijdtoneel van de volmaakt goede Schepper, die licht en geest is, en de volkomen slechte, donkere en stoffelijke Vernietiger. De mens overkomt allerlei goede en slechte dingen, maar zelf is hij daar niet voor verantwoordelijk en dus daaraan ook niet schuldig. De mens kan wel de strijdende krachten van goed en kwaad beïnvloeden. Door manicheeër te worden en volgens hun regels te leven, stond je aan de goede kant en zou je tenslotte beloond worden met de eeuwige zaligheid. Enkelen van de Manicheeërs zouden de volmaaktheid al bereikt hebben.
Augustinus wordt een kleine tien jaar geboeid door deze stroming. Dat heeft te maken met hun opvattingen, maar waarschijnlijk meer met de vrolijke, intellectuele en speelse kameraadschap die hij er ervaart. Dit duurt totdat hij de grootste der Manicheeërs, Faustus, ontmoet en in zijn gesprekken met hem ontdekt dat hij een charlatan is. Later zal Augustinus het Manicheisme fel bestrijden.

ca 376 Leraar in Thagaste
Augustinus begint zijn loopbaan als leraar in zijn geboorteplaats Thagaste, maar al na een jaar verhuist hij opnieuw naar Carthago. Thagaste is teveel een provinciestadje voor zijn grote gaven.

377- 384 Professor in Carthago
In Carthago wordt hij al snel een beroemd retor. Wij zouden zijn beroep professor in de Filosofie en de Retorica (=welsprekendheid) noemen. In Augustinus' tijd zijn professoren vrije ondernemers, die per keer door hun studenten worden betaald. Het is moeilijk om je staande te houden, want de studenten zijn luidruchtig en lastig en proberen van alles om onder het lesgeld uit te komen. Augustinus lukt het wonderwel en hij wordt zelfs welvarend. Maar na zeven jaar heeft hij er schoon genoeg van. Hij wil naar Rome, naar het 'centrum van de beschaving' van het Romeinse Rijk. Het feitelijke machtscentrum is dan al naar Constantinopel verplaatst en alleen uiterlijk is Rome nog het centrum.

384 Carrière in Rome
Augustinus bereikt waarvoor hij komt: een belangrijke baan bemachtigen via de prefect, de machtigste man van Rome. Hij wordt benoemd tot professor in de Retorica aan het keizerlijk hof in Milaan. Deze positie wordt in die tijd beschouwd als de belangrijkste academische stoel in de latijnse wereld en algemeen gezien als een opstap naar een invloedrijke politieke carrière. Maar het loopt anders.

384 Professor en adviseur aan het keizerlijk hof in Milaan
De inmiddels 30jarige Augustinus is een man van aanzien geworden en daar hoort een vrouw-van-stand bij. Moeder Monica arrangeert een society-huwelijk, maar de bruid is nog te jong. Augustinus moet wachten en stelt zich ondertussen tevreden met een minnares.

Maar het gaat niet goed met hem. Het afscheid van de moeder van zijn zoon, de teleurstelling van het Manicheisme, de toenemende leegheid van zijn Retorschap - later zal hij zichzelf vol walging als 'woordenverkoper' beschrijven- het hofleven in Milaan, langzaam maar zeker raakt Augustinus vast in zijn zoektocht. Hij wordt ook nog ernstig ziek en ziet zich gedwongen zich terug te trekken van alle dagelijkse beslommeringen.

Het is de invloed van de beroemde bisschop Ambrosius van Milaan die zijn zoeken weer richting geeft. Ambrosius wist in zijn preken een aantrekkelijke verbinding te maken tussen de Antieke Cultuur en het Christendom. Augustinus' weerstand tegen het primitieve mythische geloof van de christenen begint af te brokkelen. Het wordt hem duidelijk dat de bijbelse verhalen verbeeldingen zijn van het onrustige zoeken naar antwoorden in God. Daarnaast verdiept hij zich grondig in het leven en de werken van de woestijnmonnik Antonius.

Zomer 386 Bekering tot christen
In de zomer van 386 hoort hij in een tuin in Milaan een kinderstem zingen: 'tolle, lege' - 'neem en lees', waarna hij de bijbel die voor hem ligt openslaat en op hoofdstuk 13 van de brief van Paulus aan de Romeinen stuit: over de liefde die de wet vervult.
Dit wordt de aanleiding om zich grondig in de bijbel te verdiepen en vervolgens tot het christendom te bekeren. Hij ziet af van zijn huwelijk, neemt ontslag uit zijn baan en trekt zich met zijn moeder, zijn zoon en enkele gelijkgestemde vrienden terug op het landgoed Cassiacum in de buurt van Milaan. (Zie ook de bekeringsgeschiedenis bij de teksten van Augustinus).

Pasen 387 Doop
Samen met zijn zoon Adeodatus en een vriend Alypius wordt hij door bisschop Ambrosius in de paasnacht gedoopt. Kort daarna sterft Adeodatus.

Najaar 387 Dood van moeder Monica
Augustinus, zijn moeder en zijn vrienden besluiten terug te gaan naar het familielandgoed bij Thagaste, om daar een leven te gaan leiden van studie, bezinning en gebed. Bij de haven Ostia (bij Rome) wordt het gezelschap opgehouden door de perikelen die zijn ontstaan door de moord op de keizer, die op dat moment in Milaan verbleef. Het hele land is in rep en roer. Tijdens de tijd van wachten in de haven van Ostia overlijdt Monica. (zie bij teksten van Augustinus)

388 Monnik in Thagaste
Met zijn vrienden en zijn leerlingen sticht Augustinus een christelijke gemeenschap van studie en gebed. Het is een soort van monnikenklooster. Hier begint hij te schrijven aan zijn grote werken.

391 Priester in Hippo
In 391 wordt hij door het volk van het noordafrikaanse kuststadje Hippo Regius (nu: Bóne), 60 km van Thagaste, gevraagd presbyter (priester) te worden. Door de bisschop van Hippo worden hem de handen opgelegd.

395 Bisschop van Hippo
Als de oude bisschop sterft, wordt Augustinus zijn opvolger. Hij is met hart en ziel een echte pastor voor de mensen van zijn bisdom tot aan zijn dood.

Zijn preken worden al gauw wereldberoemd.

Hij werkt in een woelige tijd, waarin de christenen onderling sterk verdeeld zijn en het Romeinse Rijk op instorten staat. Met een koortsachtige ijver pleit, preekt, schrijft en reist hij. Hij wordt niet alleen de belangrijkste theoloog van het westelijke christendom, maar ook zijn belangrijkste verdediger:
- tegen het manicheisme (de mens is wel degelijk zelf verantwoordelijk voor zijn fouten),
- tegen het donatisme (ook zware zondaars kunnen vergeving krijgen en hoeven dan niet opnieuw gedoopt te worden, het christendom is er niet voor een handjevol zuiveren alleen)
- tegen de heidenen (niet het christendom is de schuld van de val van Rome in 410).
- tegen het pelagianisme (vrije wil wordt beperkt door de erfzonde, genadenleer)

28 augustus 430 Sterfdag van Augustinus
Augustinus wordt ziek en sterft terwijl Hippo omsingeld is en belegerd wordt door de Visigothen. Kort daarna wordt Hippo ingenomen en tot hoofdstad gemaakt van een koninkrijk dat 100 jaar standhoudt.

Veel te laat heb ik jou liefgekregen...........

Arjan Broers schrijft in 'Dwarsliggers' over Augustinus:

Augustinus is een rusteloos denker die zich steeds naar binnen keert om zichzelf te onderzoeken. Tegelijk is hij zelden of nooit alleen. Hij is een man die de verbinding zoekt, altijd en overal. Hij is sterk doordrongen van de gedachte dat eenheid de grondnotie is van de schepping, en dat de liefde van God, die in Jezus zo transparant aanwezig was, heel maakt. Hij gelooft letterlijk hartstochtelijk dat die eenheid een dynamische kracht is, die stroomt en in beweging zet.

Tegelijk weet hij heel goed dat leven zeer kan doen. Vriendschappen verflauwen of worden verbroken, geliefden sterven en in een mensenhart kunnen haat, angst en zelfzucht huizen die ervoor zorgen dat je het benauwd krijgt, omdat je afgesneden bent van de adem van God.

Maar: wat maakte nu dat het kwartje viel? Wat zorgde ervoor dat Augustinus' onrustige zoeken richting kreeg, waardoor hij tot bloei kwam?

In een beroemde passage uit zijn Belijdenissen is daar een antwoord op te vinden. De trotse, vurige Augustinus kon zich eindelijk overgeven aan Degene die hem al zo lang uit alle macht wilde bereiken. In zijn zoeken naar innerlijke vrede realiseerde hij zich dat het wezen van God liefde is, en dat God al in zijn eigen diepste wezen woonde. Wie in liefde leeft, kan zich laten dragen en is ten diepste verbonden: in eenheid met zichzelf en met anderen, ook in de gebrokenheid van het leven.

(In een vertaling van Huub Oosterhuis)

Veel te laat heb ik jou liefgekregen,
schoonheid wat ben je oud, wat ben je nieuw.
Veel te laat heb ik jou liefgekregen.

Binnen in mij was je, ik was buiten,
en ik zocht jou als een ziende blinde
buiten mij, en uitgestort als water
liep ik van jou weg en liep verloren
tussen zoveel schoonheid die niet jij is.

Toen heb jij geroepen en geschreeuwd,
door mijn doofheid ben jij heengebroken.
Oogverblindend ben jij opgedaagd
om mijn blindheid op de vlucht te jagen.
Geuren deed jij en ik haalde adem,
nog snak ik naar adem en naar jou.

Proeven deed ik jou en sindsdien dorst ik,
honger ik naar jou. Mij, lichtgeraakte,
heb jij doen ontbranden. En nu brand ik
lichterlaaie naar jou toe, om vrede.

De bekendste geschriften van Augustinus

Augustinus geschriften zijn persoonlijk, betrokken en geschreven in een beeldende taal. Preken en theologie beoefenen is voor hem, om het in moderne termen te zeggen, zoeken naar persoonlijke groei. Leven en denken is als het ware één vloeiende gebeurtenis.

Na zijn dood schreef zijn vriend Possidius von Calama de eerste biografie over Augustinus: Vita Augustini.

Confessiones - Belijdenissen. Rond 400 geschreven. In de vorm van een gebed schildert het de innerlijke ontwikkeling van Augustinus tot aan zijn doop in 387. Duidelijk merkbaar is de invloed van de genadenleer van Paulus. Het is de bekendste en meest verbreide van al zijn boeken.

De civitate Dei - De stad van God. 22 boeken over de verhouding tussen kerk en staat, van 413 tot 426 geschreven. De boeken zijn een grote verdediging van het christendom. De aanleiding tot dit geschrift is de beschuldiging van de 'heidenen' aan het adres van de christenen: zij zouden de schuld zijn van de verovering van Rome door Alaric in 410.

Polemische geschriften tegen het Manicheïsme -vooral Contra Faustum- tegen de Donatisten, tegen de Pelagianen

Verder: dogmatische en andere geschriften over onder meer De trinitate - over de drieëenheid