Dag Hammerskjöld 1905-1961

Dag Hammarskjöld is een idealist. Hij voelt zich geroepen tot het dienen van de openbare zaak en gaat volledig op in zijn werk. Als secretaris generaal van de Verenigde Naties wil hij een eind maken aan de kolonialistische opstelling en claims van de grote mogendheden. Vanuit het Handvest van de VN komt hij op voor de belangen en rechten van de kleine landen binnen deze organisatie. Dat levert hem dodelijke vijanden op. Ondanks alle oorlogsdreigingen in de wereld blijft Hammarskjöld geloven in een geleidelijke ontwikkeling. Hij zegt:

Ik zal nooit iets doen dat tot oorlog zou kunnen leiden, maar ik zal alles doen om tot verzoening te komen.

Merkstenen

Na zijn dood wordt het dagboek van Hammarskjöld gepubliceerd onder de titel 'Markings' of in het Nederlands: 'Merkstenen'. Merkstenen zijn hoopjes stenen die bergbeklimmers opstapelen als oriënteringspunten; zo raken ze de weg minder gauw kwijt. Het dagboek biedt inzicht in het binnenste van een mens zoals maar weinig boeken ooit gedaan hebben. Hammarskjöld zelf noemt zijn aantekeningen ironisch:

Een soort van Witboek dat gaat over mijn onderhandelingen met mezelf - en met God.

Voor veel mensen is de inhoud van het boek een verrassing. Deze internationaal zo machtige en actieve persoonlijkheid komt in zijn dagboek naar voren als een echte mysticus. Het boek bevat zeer persoonlijke gedachten, die tegelijkertijd grote (spirituele) waarheden blijken te zijn:

Het leven vraagt van jou alleen de kracht die je hebt. Je kunt maar één ding doen: hiervoor niet wegvluchten.

of

Alléén als je het elke dag waarmaakt, verdien je het om macht te hebben.

Van de ongeveer 600 meditatieve gedachten of aforismen die het dagboek bevat zijn er maar een paar, waarbij iets over de context van de genoteerde gedachte wordt verteld. Daardoor zijn veel gedachten enigszins raadselachtig. De volgende notitie maakte Hammarsköld na een ontmoeting met de Chinese communistische leider Tsjau-en-Lai in 1955:

Moet hij me nu leren hoe het moet!' - Waarom niet? Er is niemand van wie je niet iets zou kunnen leren. Voor de God die in allen spreekt zit je altijd in de eerste klas.

Hammerskjöld schrijft mooi en indringend, juist ook over de pijn en verdriet van het leven. Hij maakt het doorzichtig en dragelijk:

Je bent niet de olie , je bent niet de lucht- Je bent slechts het punt van ontsteking, de luciferkop, waar de vlam ontstaat. Je bent slechts de lens waarop de lichtstraal valt. Als lens kun je het licht alleen maar ontvangen, in je opnemen en teruggeven.

Merkstenen bevat al vanaf het begin veel verwijzingen naar de dood. Dit schrijft hij als jonge man:

Morgen zullen we elkaar ontmoeten,
de dood en ik
En hij zal zijn zwaard diep steken
in een mens die klaarwakker is.

Werkelijk gegrepen is hij door de geschriften van de grote mystici:

...... het antwoord op de vraag, hoe de mens een leven kan leiden van actieve maatschappelijke dienstbaarheid in volledige harmonie met zichzelf als lid van de gemeenschap van de geest - vond ik in de geschriften van de grote middeleeuwse mystici. Zelfovergave is voor hen immers de weg naar zelfverwerkelijking geweest. Zij hebben in eenvoud van geest en in gerichtheid naar binnen de kracht gevonden om ja te zeggen tegen ieder appèl dat de behoeften van de naasten op hen deden. Om ook ja te zeggen tegen alles wat het leven voor hen met zich meebracht, wanneer ze de roep van hun plichtsbesef volgden.

Levensbeschrijving

1905-1923
Dag Hammerskjöld wordt op 29 juli 1905 in de Zweedse stad Jönköping geboren als vierde zoon van Agnes Almquist en Hjalmar Hammarskjöld. Hij groeit op in Uppsala dat in deze tijd het regeringscentrum is. Zijn vader is een belangrijk staatsman, die tijdens WO II Minister president van Zweden is. Zijn moeder stamt uit een geslacht van wetenschappers en dominees. Voor een radio programma in 1953 vertelt Dag Hammarskjöld over de invloed van zijn ouders:

Van generaties soldaten en landbestuurders aan vaders kant heb ik het geloof meegekregen dat er niets in het leven méér voldoening geeft dan de onzelfzuchtige dienst aan je land - of aan de mensheid. Deze dienst eist het afzien van elk persoonlijk belang, maar ook de moed om onbuigzaam op te komen voor je overtuigingen.

Van de wetenschappers en dominees uit de familie van mijn moeder heb ik het geloof meegekregen dat -volgens de radicale betekenis van de Evangelies- alle mensen als kinderen van God gelijk zijn en door ons tegemoet moeten worden getreden en behandeld als waren zij onze meesters in God.

1923-1934
Hammarskjöld gaat studeren aan de Universiteit van Uppsala. Hij is in elk opzicht een briljant student.Hij studeert filosofie en talen, rechten en economie, waarin hij ook allemaal afstudeert. Daarnaast schrijft hij met een grote stilistische vaardigheid, heeft een brede culturele, theologische en muzikale belangstelling en doet intensief aan sporten als athletiek, skieën en bergbeklimmen. Kortom Hammerskjöld is een ouderwetse Universele Mens. Zijn grootste belangstelling gaat echter jarenlang uit naar de politieke economie. Daarop promoveert hij in 1934. Hij geeft dan al een jaar les aan de Universiteit van Stockholm.

1930-1953
Zowel zijn eigen belangstelling als zijn achtergrond leiden ertoe dat Hammerskjöld zich vanaf 1930 gaat inzetten voor de publieke zaak. Eerst als econoom voor het Zweedse Ministerie van Financieën, dan voor dat van Buitenlandse Zaken. Hij is nauw betrokken bij het economisch herstel van Europa na WO II en andere internationale kwesties. Zo is hij in 1947 aanwezig bij de oprichting van de organisatie van de economische samenwerking en ontwikkeling. In 1952 leidt hij de Zweedse delegatie bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Daartussendoor is hij nog zeven jaar (1941-1948) directeur van de Bank van Zweden.

1953-1961
In april 1953 wordt Dag Hammarskjöld gekozen tot Secretaris Generaal van de Verenigde Naties. In 1957 wordt zijn mandaat -met een overweldigende steun van de meerderheid van de leden van de VN- verlengd.

Je gaat de meest onmogelijke baan beginnen die er maar bestaat,

zegt de eerste Secretaris Generaal van de VN de Noor Tryggve Lie, als hij zijn mandaat overdraagt aan zijn opvolger. De onvermoeibare vechter voor de vrede Lie treedt terug omdat hij de grote problemen waar de Verenigde Naties zowel intern als extern mee te kampen heeft niet meer aankan. Vooral de grote mogendheden hebben de neiging om de VN niet serieus te nemen en uitsluitend te gebruiken als het henzelf goed uitkomt.

Hammarskjöld is in brede kring onbekend, maar daar komt spoedig verandering in. Het eerste wat hij doet is de logge organisatie van de VN effectief reorganiseren. De mensen die in dienst zijn van de VN krijgen een vrij strict contract te tekenen, waarin zij verantwoording schuldig zijn aan de organisatie van de VN en niet langer aan hun land van oorsprong. Ook rechtspositioneel en salarieel wordt hun job beter geregeld.

Al spoedig krijgt Hammarskjöld naam door zijn toewijding en brede visie. Gedreven door zijn vastberaden ambitie om snel en effectief te reageren op een crisis, tracht hij problemen op te lossen in een vroegtijdig stadium. Hij is er heilig van overtuigd dat problemen door uitstel alleen maar complexer en onoplosbaarder worden. Ook zet hij liever stille diplomatie in dan het openlijke debat, dat sneller tot escalatie kan leiden. Zo weet hij 11 Amerikaanse piloten die gevangen zaten in Chino, los te krijgen.

Door Dag Hammarskjöld stralen de VN een nieuw gezag uit. Hij neemt een neutrale houding aan in alle overleg en benadrukt steeds de verantwoordelijkheid van de supermachten om rekening te houden met de belangen en de rechten van de kleinere staten.

Hammarskjöld ontwikkeld het gebruik van een VN vredesmacht en deze vredespolitiek blijft een vast onderdeel van het VN beleid tot op de dag van vandaag.

Hammarskjöld krijgt tijdens zijn mandaat te maken met grote wereldcrises: de oorlog om het Suezkanaal (1956), de Russische inval in Hongarije (1956), de gewelddadige conflicten in Libanon (1985) en in Laos (1959). Door zijn inspanningen worden de gevolgen van deze conflicten verzacht en enigszins in aanvaardbare banen geleid.

1960-1961
Als er in 1960 een burgeroorlog uitbreekt in de Congo, omdat Katanga zich wil afsplitsen van de rest van Congo, zendt Hammarskjöld een VN vredesmacht naar dit gebied. Hij tracht heel direct persoonlijk te bemiddelen tussen de strijdende partijen en vliegt daartoe verschillende malen naar het gebied en de omringende landen.

Op 17 september 1961, tijdens een van deze missies, stort het vliegtuig waarin hij reist neer in een gebied dat nu tot Zambia behoort. Er bestaan sterke vermoedens van sabotage, maar de werkelijke oorzaak is nooit opgehelderd. Dag Hammarskjöld is dan 56 jaar.

Posthuum wordt aan Dag Hammarskjöld de Nobelprijs voor de Vrede 1961 toegekend.