Jacopone van Todi ca 1230-1306

Er is weinig met zekerheid bekend over de franciscaanse dichter en mysticus fra Jacopone van Todi, ook wel Gekke Japie genoemd. Hij wordt in 1294 genoemd als afgevaardigde naar paus Celestinus V om toestemming te vragen om even streng te mogen leven als Franciscus. Zijn handtekening staat onder een manifest van 10 mei 1297, gericht tegen paus Benedictus VIII. En later zijn er uitspraken van en verhalen over hem opgetekend. Maar hij wordt vooral beroemd door zijn Italiaanse en Latijnse gedichten en liederen, die nog eeuwenlang gelezen en gezongen zouden worden. En zelfs nu nog, want wie kent niet het Stabat Mater?

Hieronder volgt:

• Levensschets
• De mystieke weg van Jacopone
• Stabat Mater, tekst in Latijn en Nederlands

Levensschets

Hein Blommestein van het Titus Brandsma Instituut in Nijmegen heeft meerdere artikelen geschreven over leven en werk van Jacopone van Todi. Zo bijvoorbeeld 2 artikelen in het tijdschrift Speling nr. 37 en 39. De tekst hieronder is gebaseerd op zijn artikelen en op de gegevens van de Catholic Encyclopedia.

Ca 1230-1267 jeugd, studie en baan
Jacopo wordt geboren in Todi, een provinciestadje in Umbrië, niet ver van Assisi, als telg van het adellijke en invloedrijke geslacht van de Benedetti. Zijn oom Peter was van 1252-1276 bisschop van die stad. We weten niets van zijn jeugd, we weten alleen dat Jacopo rechten gaat studeren vermoedelijk aan de beroemde rechtenfaculteit van Bologna. Als student zet hij behoorlijk de bloemetjes buiten. Bij terugkomst in Todi vestigt hij zich als 'procuratore legale', dat is zoiets als notaris en accountant ineen.

1267 huwelijk
Door zijn gewiekste manier van zaken doen raakt Jacopo al snel in zeer goeie doen en in 1267 trouwt hij met de schone Vanna, dochter van de graaf van Collemedio, een landgoed vlakbij Todi.

1268 dood van Vanna
Dan slaat het noodlot toe. Jacopo en zijn jonge vrouw gaan naar een groot feest in Todi. Vanna kijkt vanaf een balkon naar de feestelijkheden als dat plotseling instort. Als Jacopo haar onder het puin vindt, is ze stervende. Om haar meer lucht te geven, maakt hij haar jurk open en ontdekt dan dat ze een ruwharen boetekleed draagt onder haar weelderige feestkleding. In één klap raakt hij niet alleen zijn vrouw kwijt, maar wordt ook geconfronteerd met een kant van zijn vrouw waar hij niets van wist. Zijn yuppie-wereldje stort volledig in elkaar. Er is niets meer over dan chaos en volledige desoriëntatie. Hij vlucht weg in de waanzin en wordt van de een op de andere dag een dorpsgek en een nietsnut in de ogen van zijn tijdgenoten. Hij doet geen afstand van zijn bezit, maar smijt het voor de voeten van iedereen die hem durft te naderen. Zij bekering is een gewelddadige en waanzinnige ommekeer.

1268-1278 gekte
Jacopo zwerft rond als bedelaar en plaaggeest, heftig ieder goed fatsoen tartend en overal vernederd en bespot. Uit deze tijd stamt zijn bijnaam: Jacopone, wat zoiets betekent als Gekke Japie. De verhalen over zijn gekte zijn talloos. Zo verschijnt hij dansend en zingend en van top tot teen met pek en veren besmeurd op een familiefeest. Ook brengt hij de kippen van een rijke dorpsgenoot niet naar diens huis, maar stopt ze in de familie-graftombe van de rijkaard. Als de woedende man vraagt waar zijn kippen zijn, neemt Japie hem mee naar het graf, tilt de zerk op en zegt: Zie, heer, uw huis voor eeuwig?

Zijn gekte heeft een doel. Wars van elk compromis en met een overweldigende hartstocht kiest hij voor de naakte en gekruisigde Christus. Uiterlijke armoede is slechts een begin. Het gaat erom ruimte in je leven te scheppen door niets te bezitten. God geeft je immers alles wat er is. Hij verspilt zijn liefde als een dwaas, lijkt het, want zijn bron droogt nooit op. Jacopone zegt in zijn gedichten zó:

Wie begeert wordt bezeten
Hij heeft zich verkocht aan wat hij mint

God houdt geen verblijf in een eng hart
Hij is zo groot als je liefde bezit

1278-1294 broeder Franciscaan
Jacopone treedt in als lekenbroeder in het grote Franciscaanse klooster San Fortunato te Todi. De Franciscaanse beweging, vijftig jaar eerder in Assisi begonnen, is ondertussen een enorm succes geworden. Overal kom je bedelmonniken in ruwharen pijen tegen. Maar het ideaal van de totale armoede van Franciscus wordt in de franciscaanse kloosters al niet meer zo heftig nageleefd. Er onstaat tweespalt tussen de 'communalen', die het wat kalmer aan willen doen in een rustig kloosterleven en de 'spiritualen', die fanatiek de idealen van Franciscus willen naleven. Jacopone kiest met hartstocht partij voor de Spirituelen. In deze tijd schrijft hij talloze liederen en hekeldichten, naast enkele boekjes, over de mystieke weg, die hij probeert te gaan. Zijn liederen zijn volks en passen in de traditie van de minnestreel.

Er bestaat voor Jacopone maar één weg: de mystieke mens moet gegrondvest zijn op het niets, op de totale vernieting van zichzelf. In deze ruimte kan God geboren worden, het goddelijk leven van de Minne zich ten volle ontplooien. Zó kan de verniete mens instrument worden van God:

O hoge nietheid,
jouw werking is zo krachtig,
dat je alle deuren wijd openspert
en binnentreedt in 't oneindige.

Jij voedt je met Waarheid
en geen dood vrees je,
scheve dingen maak je recht,
het duistere verhelder je;
zozeer maak je het hart één
in goddelijke vriendschap,
dat er geen ongelijkvormigheid bestaat
die de Minne tegenspreekt.
(zang 92, 341-352)

1294-1297 radicaal als Franciscus
In 1294 maakt Jacopone deel uit van een delegatie van de Spirituelen naar paus Celestinus V. Ze vragen en verkrijgen toestemming om, gescheiden en onafhankelijk van de Communalen, de Franciscaanse Regel radicaal na te leven. Maar de vrijheid duurt niet lang. Jacopone schrijft een vernietigend gedicht over de onwaardige wijze waarop Benedictus VIII paus geworden was. Want opnieuw maken nepotisme, ongebreidelde hebzucht en misbruik van macht zich meester van de pauselijke troon. Paus Benedictus VIII moest al niets van de vrijgevochten Spirituelen hebben en dit is de druppel die de emmer doet overlopen. Hij plaatst de Spirituelen weer onder het gezag van de communale kloosters. En toen had je de poppen helemaal aan het dansen.

10 mei 1297 manifest tegen geldigheid pauskeus
Jacopone kiest partij voor de kardinalen Jacopo en Pietro Colonna. Hij ondertekent met vele anderen het manifest van Longhezza, dat de geldigheid van de pauskeus van Bonifatius VIII bestrijdt. De paus nam wraak en zond zijn troepen naar Palestrina, de hoofdstad van de Colonna's, waar alle dissidenten zich verzameld hadden. Zo ook Jacopone.

1298-1303 gevangen
Palestrina wordt ingenomen door de pauselijke troepen. Jacopone wordt opgesloten in een smerige kerker van de vesting die boven de stad ligt. Hier schrijft hij enkele van zijn meest ontroerende, maar ook heftigste gedichten.Bonifatius VIII laat Jacopone zelfs niet vrij in het jubeljaar 1300. Hij heeft er zelfs een speciale Pauselijke Bul voor nodig om Jacopone van de algemeen verleende gratie uit te zonderen!

1303-1306 laatste jaren en dood
Bonifatius VIII wordt gevangen genomen en sterft spoedig daarna (11 oktober 1303). Jacopone wordt onmiddellijk vrijgelaten, maar door de verschrikkelijke ervaringen in de kerker is hij een oude en gebroken man geworden. Eerst trekt hij zich terug als kluizenaar, maar al spoedig krijgt hij onderdak in San Lorenzo, een klooster van Arme Clarissen. Hier sterft hij in de kerstnacht van 1306, juist als de priester het Gloria in Excelsis Deo begint te zingen.

Jacopone is nooit officieel heilig verklaard, hoewel dat wel een aantal keren geprobeerd is. Waarschijnlijk is zijn kritiek op en hekeldicht over een paus daarvan de oorzaak. Jacopone behoort tot de grootste dichters uit de geschiedenis van Italië.

De mystieke weg van Jacopone

Enkele passages uit 'Dwarsliggers' van Arjan Broers:

Jacopone bezingt drie hemelen, waarvan de armoede de derde en verborgen hemel is. De beelden gaan terug op het middeleeuwse denken over de hemel als firmament en over de hartstochten waaruit de mens is opgebouwd. En ook al zijn die opvattingen verouderd, dat doet niets af aan de glans van de verbeelding van Gods nar.

De eerste hemel is het hemelgewelf, de blauwe koepel die we kunnen zien. Deze staat voor de eerste fase op de mystieke weg. Het is de plaats waar de mens ontbloot wordt van alle rijkdom en aanzien. Dit ontmaskeren gebeurt op drie niveaus: die van de materiële welvaart, die van de intellectuele vermogens en die van het religieuze leven, allemaal terreinen waarop we de illusie van veiligheid zoeken en de bevestiging door anderen.

Ban alle rijkdommen uit
breng de wetenschap tot zwijgen
en ontvlucht de faam van heiligheid.

De rijkdommen doen tijd verliezen
wetenschap gaat op in wind
de faam herbergt en ontvangt
de huichelarij van alle kanten.

Wie van deze drie ontbloot is
lijkt me een sterrenhemel.

Moeilijker wordt het in de volgende fase, de tweede hemel. Boven het hemelgewelf bevindt zich een kristallijnen hemel waar de wateren bevroren zijn, zo is de voorstelling.

Vier winden bewegen de zee,
die de geest in verwarring brengen;
de vrees en de hoop,
de smart en de vreugde.

De ontbloting van deze vier
is moeilijker dan van de eerste drie.

In dit stadium raakt de zoeker alles kwijt waaraan hij zich vastgehouden heeft. Hij verniet, raakt meer en meer op de ander gericht, zonder nog bij zichzelf stil te staan. God is niet langer het doel van het handelen en de deugden sterven af. Want wie deugdzaam wil handelen, is zich nog steeds bewust van de ondeugd die er het tegendeel van is. De zoeker sterft af. Er is geen reden meer om trots te zijn, of nederig. Deze fase kan tot een diepe wanhoop leiden, want alle kompassen waarop de zoeker eerder heeft gevaren blijken hebbedingen te zijn. Ze geven niet langer richting aan.

De hel vrees je niet
noch hoop je op de hemel
en over het goede verheug je je niet
noch treur je om tegenslag.

De deugd heeft geen waarom
want het waarom ligt buiten jou.

De derde hemel is op grote hoogte, voorbij goed en kwaad, voorbij deugd en ondeugd, voorbij fantasie en voorstellingsvermogen. De zoeker heeft zich van alles ontdaan en handelt zoals God: uit liefde zonder einde, zonder oordeel, zonder waarom. Hij ervaart geen grens meer tussen het ik en zijn Bron ? behalve als hij stiekem toch weer handelt om iets in handen te krijgen: bezit of erkenning.

Te leven ik in niet ik
en mijn wezen in mijn niet wezen!

Dit wijkt zo af
dat ik er geen definitie van ken.

Armoede is niets hebben
en vervolgens niets willen
en alles bezitten
in geest van vrijheid.

Stabat Mater

Stabat Mater is een latijns gedicht, dat zeer waarschijnlijk door Jacopone van Todi geschreven is. Vanaf de 18e eeuw wordt het gedicht als lied in de lijdenstijd in de liturgie gezongen, speciaal bij de kruisweg op Goede vrijdag. Naast de Gregoriaanse versie hebben veel beroemde componisten de tekst op muziek gezet, zoals Josquin des Prez, Palestrina, Pergolesi, Rossini, Dvorák.

Stabat mater dolorosa
iuxta Cruxem lacrimosa,
dum pendebat Filius.

Met de tranen in haar ogen
stond de Moeder, diep bewogen
naast het kruis, waar Jezus hing.

Cuius animam gementem,
contristatam et dolentem,
pertransivit gladius

Door haar pijnlijk zuchtend harte,
overstelpt van wee en smarte,
't scherpe zwaard van droefheid ging.

O quam tristis et afflicta
fuit illa benedicta
Mater Unigeniti.

Hoe bedrukt, hoe neergeslagen.
moest de zegenrijke klagen
om Gods eengeboren Zoon.

Quae morebat et dolebat,
pia Mater, dum videbat
nati poenas incliti

Ach, hoe schreide en hoe kreet zij,
en wat folteringen leed zij
bij 't aanschouwen van die hoon.

Quis est homo, qui non fleret,
Matrem Christi si videret
in tanto supplicio?

Wie kan nu zijn tranen houen
en de Moeder hier aanschouwen
in haar bitter zielewee;

Quis non posset contristari,
Christi Matrem contemplari
dolentem cum Filio?

Wie voelt niet zijn hart verscheuren
die de Moeder zo ziet treuren,
lijdend met haar Jezus mee?

Pro peccatis suae gentis
vidit Iesum in tormentis
et flagellis subditum.

Zij zag Jezus voor de zonden
van zijn volk bedekt met wonden
van de wrede geseling.

Vidit suum dulcem Natum
moriendo desolatum
dum emisit spiritum.

Zij zag haar Liev'ling sterven
alle troost zijns Vaders derven
tot de geest uit 't lichaam ging.

Eia, Mater, fons amoris
me sentire vim doloris
fac, ut tecum lugeam

Geef, o Moeder, bron van liefde
dat ik lijd wat u doorgriefde,
geef mij dat ik met u klaag.

Fac, ut ardeat cor meum,
in amando Cristum Deum
ut sibi complaceam

Ach, ontvlam mijn hart en zinnen,
dat ook ik mijn God mag minnen
en die heiland steeds behaag.

Sancta Mater, istud agas,
Crucifixi fige plagas,
cordi meo valide.

Heil'ge Moeder, hoor mijn bede,
deel mij Christus'wonden mede,
diep ze drukkend in mijn hart.

Tui Nati vulnerati,
tam dignitati pro me pati,
poenas mecum divide.

Van uw Zoon, bedekt met wonden,
die zo leed om mijne zonden,
laat mij delen in de smart.

Fac me vere tecum flere,
Crucifixo condolere,
donec ego vixero

Laat mij met u medewenen,
mij met 's Heren leed verenen
tot het uur van mijnen dood.

Iuxta Crucem tecum stare,
et me tibi sociare
in plancto desidero.

Naast het kruishout wil ik toeven
en mij daar met u bedroeven
om het lijden, naamloos groot.

Virgo virginium praeclara,
mihi iam non sis amara,
fac me tecum plangere

Maagd der maagden onvolprezen,
wil mij niet ongunstig wezen,
laat mij treuren aan uw zij;

Fac, ut portem Christi mortem,
passionis fac consortem
et plagas recolere.

Laat mij Christus' doodsstrijd strijden,
deelgenoot van al zijn lijden,
laat mij sterven zoals Hij.

Fac me plagis vulnerari,
Crucem hac inebriari,
ob amorem Filii.

Laat zijn wonden mij doorwonden,
worde ik bij zijn kruis verslonden
in het bloed van uwen Zoon.

Inflammatus et accensus,
per te, Virgo, sim defensus
in die iudicii.

Moge ik in het vuur niet branden,
neem, O Maagd, mijn zaak in handen
in het oordeel voor Gods troon.

Fac me Cruce custodiri,
morte Christi praemuniri,
confoveri gratia.

Christus, wil bij mijn verscheiden
door uw Moeder mij geleiden
tot de overwinnaarsprijs

Quando corpus morietur,
fac, ut animae donetur
paradisi gloria.

Amen. In sempiterna saecula.

Doe, als 't lichaam dan zal sterven,
mijn ziel de glorie erven
van het hemels paradijs.

Door de eeuwen der eeuwen, Amen.